શ્રાદ્ધ ની સંપૂર્ણ માહિતી: જાણો ધાર્મિક મહત્વ, તિથિઓ અને નિયમો એક સાથે

શાસ્ત્રોમાં પિતૃ પક્ષનું ખાસ મહત્વ ગણાય છે. કહેવામાં આવે છે કે પિતૃ પક્ષના દિવસોમાં પોતાના પૂર્વજોના શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવામાં આવે છે. આથી તેમના આત્માને શાંતિ મળે છે અને તેઓ મોક્ષની પ્રાપ્તિ કરી શકે છે. માન્યતા છે કે પિતૃપક્ષ દરમિયાન પૂર્વજો પિતૃ લોકોથી ધરતી પર આવે છે અને તેઓ પોતાના પરિવારજનો શ્રાદ્ધ કરે છે કે નહીં તે નિહાળી જાય છે. જો તેમના વારસદાર શ્રાદ્ધવિધિ કરે છે તો તેઓ સુખ અને સમૃદ્ધિના આશીર્વાદ આપે છે. સાથે જ પિતૃ દોષથી મુક્તિ મળે છે અને વંશ વૃદ્ધિ થતી રહે છે. જીવનમાં કોઈ અટકળો આવતી નથી અને સમૃદ્ધિ ટકી રહે છે.

વૈદિક પંચાગ અનુસાર દર વર્ષે ભાદ્રપદ માસની શુક્લ પૂર્ણિમાથી પિતૃપક્ષની શરૂઆત થાય છે અને તે આશ્વિન માસની અમાવસ્યા સુધી ચાલે છે. આ વર્ષે પિતૃ પક્ષ 7 સપ્ટેમ્બર 2025થી શરૂ થઈને 21 સપ્ટેમ્બરે પૂર્ણ થશે. જાણો આ સમયગાળા દરમિયાન શ્રાદ્ધની તારીખો અને તેનું મહત્વ…

શ્રાદ્ધ 2025 ની તમામ મુખ્ય તિથિઓ અને તારીખો

પ્રતિપદા શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : પિતૃપક્ષની પહેલી એટલે કે પ્રતિપદા તિથિનું શ્રાદ્ધ 08 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ છે।

દ્વિતીયા શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : પિતૃપક્ષની બીજી તિથિ એટલે દ્વિતીયા શ્રાદ્ધ 09 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ કરવું યોગ્ય રહેશે।

તૃતીયા શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : શ્રાદ્ધ પક્ષની તૃતીયા તિથિ 10 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ આવશે।

ચતુર્થી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : પિતૃપક્ષની ચતુર્થી તિથિનું શ્રાદ્ધ પણ 10 સપ્ટેમ્બર 2025 ના દિવસે કરવું શ્રેષ્ઠ રહેશે।

પંચમી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : પિતૃપક્ષની પંચમી તિથિનું શ્રાદ્ધ 12 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ કરવું જોઈએ।

ષષ્ઠી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : જો તમારા પિતૃઓનું અવસાન ષષ્ઠી તિથિએ થયું હોય તો તેમનું શ્રાદ્ધ 12 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ કરવું જરૂરી છે।

સપ્તમી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : સપ્તમી તિથિથી સંબંધિત પિતૃઓ માટે આ વર્ષે 13 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ શ્રાદ્ધ કરવું યોગ્ય ગણાય છે।

અષ્ટમી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : પિતૃપક્ષની અષ્ટમી તિથિનું શ્રાદ્ધ 14 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ કરવું પડશે।

નવમી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : જેમના પિતૃઓની તિથિ નવમી છે, તેમના માટે શ્રાદ્ધ 15 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ કરવું યોગ્ય રહેશે।

દશમી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : શ્રાદ્ધ પક્ષની દશમી તિથિનું શ્રાદ્ધ 16 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ કરવું શાસ્ત્રોક્ત માનવામાં આવે છે।

એકાદશી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : પિતૃપક્ષની એકાદશી તિથિનું શ્રાદ્ધ 17 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ કરવું શ્રેષ્ઠ રહેશે।

દ્વાદશી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : દ્વાદશી તિથિનું શ્રાદ્ધ આ વર્ષે 18 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ કરવું પડશે।

ત્રયોદશી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : વૈદિક પંચાંગ અનુસાર ત્રયોદશી તિથિનું શ્રાદ્ધ 19 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ કરવું જોઈએ।

ચતુર્દશી શ્રાદ્ધ ક્યારે છે : જો તમારા પિતૃઓની તિથિ ચતુર્દશી હોય તો તેમનું શ્રાદ્ધ આ વર્ષે 20 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ વિધિવત કરવું જોઈએ।

સર્વપિતૃ અમાવસ્યા ક્યારે છે : શ્રાદ્ધ પક્ષમાં સર્વપિતૃ અમાવસ્યા તિથિનું ખાસ મહત્વ છે। જો તમને તમારા પિતૃઓના અવસાનની ચોક્કસ તિથિ ખબર ન હોય તો સર્વપિતૃ અમાવસ્યા તિથિએ શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કરી શકાય છે। આ વર્ષે સર્વપિતૃ અમાવસ્યા 21 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ છે।

શ્રાદ્ધનો ઈતિહાસ અને મહત્વ

શાસ્ત્રોમાં શ્રાદ્ધની વ્યાખ્યા આવી રીતે કરવામાં આવી છે કે પિતૃઓ માટે આપણે જે પણ કાર્ય શ્રદ્ધાથી કરીએ તેને જ શ્રાદ્ધ કહેવામાં આવે છે. એટલે શ્રાદ્ધમાં શ્રદ્ધા હોવી બહુ જરૂરી છે. મનુષ્ય ઉપર મુખ્ય ત્રણ ઋણ માનવામાં આવ્યા છે – દેવ ઋણ, આચાર્ય ઋણ અને પિતૃ ઋણ. શ્રાદ્ધનો સાચો અર્થ એ છે કે પિતૃઓને આપણે ભાવપૂર્વક શ્રદ્ધાના સુમન અર્પણ કરીએ. આ જ ભાવને સમર્પિત કરવાનું નામ શ્રાદ્ધ છે. શ્રાદ્ધની પરંપરા બ્રહ્માજીએ સૃષ્ટિના આરંભમાં શરૂ કરી હતી.

મહાભારતના શાંતિ પર્વના દાન-ધર્માનુશાસન પર્વમાં પણ શ્રાદ્ધનું મહત્ત્વ દર્શાવાયું છે. જ્યારે યુધિષ્ઠિરે ભિષ્મ પિતામહને પૂછ્યું કે, “હે પિતામહ! શ્રાદ્ધની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ?” ત્યારે ભિષ્મ પિતામહે જણાવ્યું કે, પિતૃઓને શ્રદ્ધા સાથે સુમન અર્પણ કરવા માટે સૃષ્ટિના શરૂઆતમાં બ્રહ્માજીએ જ શ્રાદ્ધની રચના કરી હતી.

શ્રાદ્ધની વિધિનો આરંભ પણ બ્રહ્માજીથી જ થયો હતો. બ્રહ્માજીએ સૃષ્ટિમાં ઘોષણા કરી કે પિતૃઓને પિંડદાન દ્વારા શ્રાદ્ધ કરવું. પછી મૃત્યુ લોકમાં સૌથી પહેલું શ્રાદ્ધ રાજા નિમિએ કર્યું હતું. ત્યારથી જ આ પરંપરા પૃથ્વી પર ચાલુ થઈ. શ્રાદ્ધ દેવલોકમાં પણ થાય છે અને મૃત્યુ લોકમાં પણ કરવામાં આવે છે.

ચોક્કસ તિથિઓમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી વિશેષ ફળ મળે છે. જેમકે ભાદરવા મહિનાનો આખો સમય ખાસ માનવામાં આવે છે. શુક્લ પક્ષ દેવોનો ગણાય છે અને કૃષ્ણ પક્ષ પિતૃઓનો. કૃષ્ણ પક્ષની એકમનું શ્રાદ્ધ સંતતિ પ્રદાન કરનારું છે. જે વ્યક્તિ આ શ્રાદ્ધ કરે તેને પિતૃઓની કૃપાથી વંશ વૃદ્ધિ થાય છે.

અમાવસ્યાનું શ્રાદ્ધ તો સર્વ મનોકામનાઓ પૂર્ણ કરનારું છે. શ્રાદ્ધ પક્ષમાં “કાગવાસ” નાંખવામાં આવે છે જેનો ખાસ મહિમા છે. પુરાણોમાં જણાવાયું છે કે કાગડાનું આયુષ્ય લગભગ બે સો વર્ષનું હોય છે, એટલે કાગડો આપણા પૂર્વજોને જોયા છે એવી માન્યતા છે. તેથી કાગવાસનું મહત્વ છે. ભાદરવામાં કાગડી ગર્ભવતી બને છે, એટલે એને પૂરતું અન્ન મળે તે માટે ઋષિ-મુનિઓએ આ વ્યવસ્થા કરી કે પિતૃઓના માધ્યમથી પક્ષીઓને પણ તૃપ્તિ મળે.

શાસ્ત્રોમાં બીજી માન્યતા એવી પણ છે કે કાગડાના ચરકમાંથી વટ વૃક્ષ અને પીપળાનું સર્જન થયું છે. ખાસ કરીને પીપળાનું વૃક્ષ સૌથી વધુ ઓક્સિજન આપનારું છે. એટલે આ વ્યવસ્થા એ માટે પણ છે કે ઓક્સિજન જળવાઈ રહે અને પ્રાણી-પક્ષી તૃપ્ત થાય.

શ્રાદ્ધમાં દૂધપાક અથવા ખીર ખાવાનું વિશેષ મહત્વ છે. ભાદરવા કૃષ્ણ પક્ષથી લઈને શરદ પૂર્ણિમા સુધી દૂધ સેવનને ખાસ મહત્વ અપાયું છે. આયુર્વેદ અનુસાર દૂધ એસિડિટી જેવા રોગો દૂર કરે છે. વિષ્ણુ પુરાણ કહે છે કે દૂધપાકનું ભોજન પિતૃઓને સંતોષ આપે છે.

જ્યારે પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે પરિવારને ધન-ધાન્ય અને સંતાનની પ્રાપ્તિ થાય છે. શ્રાદ્ધ વખતે કયા નિયમો રાખવા? શ્રાદ્ધ પક્ષ દરમિયાન ઘરમાં ઝગડો કે કંકાસ ન કરવો. પિતૃઓને શાંતિ બહુ પ્રિય છે. શ્રદ્ધા સાથે પિતૃ તર્પણ કરીએ તો તેઓના આશિર્વાદથી જીવન સફળ બને છે. “ધર્મ સિંધુ”માં ઉલ્લેખ છે કે શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓને બે હજાર વર્ષ સુધી સદ્ગતિ મળે છે. એટલે શ્રાદ્ધ કરવું, પિતૃઓને તર્પણ કરવું અને શ્રદ્ધા યુક્ત કાર્ય કરવું એ જ સાચો અભિપ્રાય છે. અસ્તુ…

આ પણ વાંચો: સાળંગપુર હનુમાનજી મંદિર: ભવ્ય ઇતિહાસ અને હનુમાનજીના આગમન અને અનોખો ચમત્કાર

શ્રાદ્ધના કેટલા પ્રકાર છે?

નિત્ય શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ દરરોજ કરવામાં આવે છે. આ કોઈ ખાસ પ્રસંગે આમંત્રિત કરીને કે આમંત્રણ વિના પણ કરવામાં આવે છે.

કામ્ય શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ કોઈ ખાસ ઈચ્છા કે ફળ મેળવવા માટે કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે લોકો મોક્ષ, સંતાન પ્રાપ્તી અથવા અન્ય મનગમતી ઈચ્છા પૂરી કરવા માટે આ શ્રાદ્ધ કરે છે.

શુદ્ધયાર્થ શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ મન અને જીવનમાં શુદ્ધિ મેળવવા માટે કરવામાં આવે છે.

પુષ્ટયાર્થ શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ શરીર, મન, સંપત્તિ, આહાર વગેરેની વૃદ્ધિ અને મજબૂતાઈ માટે કરવામાં આવે છે.

દૈવિક શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ આરાધ્ય દેવોના આશીર્વાદ મેળવવા માટે કરવામાં આવે છે.

યાત્રાર્થ શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ સુરક્ષિત અને સફળ મુસાફરીની ઈચ્છા માટે કરવામાં આવે છે.

કર્મંગ શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ સનાતન સંસ્કૃતિના 16 સંસ્કારો દરમિયાન કરવામાં આવે છે.

ગોષ્ઠી શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ સમગ્ર પરિવાર સાથે એકત્રિત થઈને કરવામાં આવે છે.

વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ પરિવારની વૃદ્ધિ જેવી કે સંતાન પ્રાપ્તિ, લગ્ન વગેરેની ઈચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.

પર્વણ શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ પિતૃ પક્ષ, દર મહિનાની અમાવસ્યા વગેરેના પ્રસંગે દાદા, દાદી જેવા પૂર્વજો માટે કરવામાં આવે છે.

સપિંડન શ્રાદ્ધ – આ શ્રાદ્ધ મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિના 12મા દિવસે કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ મૃત આત્માને પૂર્વજો સાથે જોડવા માટેની પ્રાર્થના કરવાનું છે.

પિતૃ પક્ષ દરમિયાન શું કરવું અને શું ન કરવું

પિતૃપક્ષના દિવસોમાં ધાર્મિક નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. આ સમયમાં કેટલાક ખાસ કાયદા અને પ્રતિબંધો માનવાથી વિધિઓની પવિત્રતા જળવાય છે.

હા – શું કરવું	ના – શું ન કરવું
શ્રદ્ધા અને નિયમથી શ્રાદ્ધ વિધિઓ કરો	લગ્ન, સગાઈ, રોકા અથવા ઘરેલુ સમારંભો ન યોજો
તર્પણ વખતે પાણી, તલ, જવ અને કુશનો ઉપયોગ કરો	નવા વાહન, ઘર, કપડાં, ઘરેણાં કે જૂતા ન લો
ચોખા, દૂધ, મધ અને ગંગાજળથી પીંડ બનાવો	વાળ, નખ કાપશો નહીં કે દાઢી કરશો નહીં
ખીર, લાપસી, દાળ, ભાત, ગુવાર, પીળો કોળો જેવા સાત્વિક ભોજન બનાવો	માંસાહાર, ઈંડા, દારૂ, ડુંગળી, લસણ, રીંગણ અને તામસિક ભોજન ન ખાઓ
પ્રસાદ માટે કેળાના પાન કે તાંબા-ચાંદીના વાસણો વાપરો	મસૂર દાળ, કાળા અડદ, કાળા ચણા, બટાકા, અરબી, મૂળા, કાકડી, કારેલા ન ખાઓ
બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવો અને અનાજ, કપડાં અને દક્ષિણાનું દાન કરો	પોતાની ઈચ્છાઓ માટે જાણીતા મંદિરોમાં ન જાઓ
વડના ઝાડને અને ભગવાન શિવને પાણી અર્પણ કરો	વાસી ભોજન, પાન, સુપારી અને તમાકુ ન લો
દત્તાત્રેય ભગવાનના મંત્રો અને પૂર્વજોના સ્તોત્રોનું પાઠ કરો	તામસિક કાર્યો અને ભોગવિલાસથી દૂર રહો
બ્રહ્મચર્ય રાખો અને સાત્વિક જીવન જીવો	ગૃહપ્રવેશ કે નવા કાર્યો શરૂ ન કરો

આ પણ જુઓ: દશેરા મહોત્સવ: સત્યની જીતનો પાવન દિવસ, શું છે ખાસ પરંપરા અને ધાર્મિક કથા